KSIĘGI STANU CYWILNEGO

GMINY ŻYDOWSKIEJ w WIELKICH OCZACH

 

Powrót

 

WSTĘP

 

Jak informuje Jerzy Michalewicz w swej książce „Żydowskie okręgi metrykalne i żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji doby autonomicznej” (Kraków: Uniwersytet Jagielloński, Instytut Historii 1995) żydowska gmina wyznaniowa w Wielkich Oczach prowadziła księgi stanu cywilnego począwszy od czasów zaboru austriackiego, zgodnie z nakazem ówczesnych władz. Nakaz ten był zawarty w uniwersale cesarza Józefa z 20 lutego 1784, określającym ogólne zasady prowadzenia ksiąg metrykalnych (chrztów, małżeństw, zgonów) wszystkich wyznań z zaznaczeniem, że „Żydzi powinni także prowadzić trojakie rejestry z przepisanymi rubrykami, z małą zmianą z powodu ich religijnego wyznania” (chodzi oczywiście o obrzezanie zamiast chrztu).

Kolejny patent urządzający żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji, wydany 7 maja 1789, nałożył obowiązek prowadzenia ksiąg ludności wyznania mojżeszowego właśnie na te gminy. Początkowo do prowadzenia ksiąg urodzin, zgonów i małżeństw był zobowiązany naczelny rabin każdej gminy. Dopiero na mocy ustawy z 10 lipca 1868 ustanowiono w każdej gminie specjalnie zaprzysiężonego urzędnika – ‘metrykanta’, na którym spoczął obowiązek prowadzenia ksiąg. W roku 1875 rozpoczęto wprowadzanie pojęcia żydowskiej gminy metrykalnej, która obszarowo pokrywała się najczęściej z gminą wyznaniową. W całej Galicji utworzono 261 takich gmin, przy czym liczba ta ulegała w kolejnych latach niewielkim zmianom.

 


 

KSIĘGI STANU CYWILNEGO A GMINY METRYKALNE

 

Gmina metrykalna Wielkie Oczy leżała w całości na terenie powiatu Jaworów i pokrywała się z gminą wyznaniową. W r. 1870 liczyła ona 969 Żydów i obejmowała następujące miejscowości: Boża Wola, Budomierz, Drohomyśl, Hruszów, Kłonice, Skolin, Szczepłoty, Świdnica, Wielkie Oczy, Wilcza Góra, Wulka Żmijowska i Żmijowiska.

W dniu 24 kwietnia 1896 Namiestnik Galicji wydał obwieszczenie, zgodnie z którym z dniem 1 lipca 1896 do obszaru okręgu metrykalnego Wielkie Oczy zostały włączone także trzy miejscowości położone na zachód od Wielkich Oczu: Fehlbach (obecnie Potok Jaworowski), Kobylnica Ruska z Kamieniskiem i Rutyskiem oraz Kobylnica Wołoska z Hryckową, Mielnikami, Szczeblami i Pidłozami. Miejscowości te należały przedtem do okręgu metrykalnego Lubaczów. W roku 1900 gmina wyznaniowa i metrykalna Wielkie Oczy liczyła w nowych granicach 1449 osób narodowości żydowskiej.

 


 

LOSY WIELKOOCKICH KSIĄG METRYKALNYCH

 

Według posiadanych obecnie wiadomości można wyróżnić 11 tomów ksiąg stanu cywilnego, które były prowadzone przez wielkoocką gminę. Najstarsza księga (tom 0) znajdowała się w r. 1939 w archiwum we Lwowie, a pozostałe 10 (tomy od I do X) w Wielkich Oczach. Wraz z wysiedleniem wielkoockich Żydów w czerwcu 1942 do Krakowca i Jaworowa, księgi te zostały decyzją miejscowego Judenratu zabrane i przeniesione wraz z wysiedleńcami. Potwierdzają to dwa pisma Józefa Smutka, wójta Wielkich Oczu, adresowane do niemieckiego starosty powiatu ziemskiego Lwów oznaczone IV.24/2/42 i IV.24/9/42 i datowane odpowiednio 2.11.1942 i 10.12.1942 („...informuje się, że wszystkie księgi metrykalne i inne dokumenty genealogiczne dotyczące gminy żydowskiej, zarząd Judenratu zabrał ze sobą w trakcie przesiedlenia Żydów do Jaworowa.”).

Burmistrz Jaworowa poinformował tegoż starostę pismem 383/34/24 z 20.11.1942, że „wszystkie księgi metrykalne żydowskiej ludności Jaworowa zostały zabezpieczone w urzędzie gminy Jaworów” dodając jednocześnie, że „nie mamy żadnej możliwości dostarczenia tychże do Lwowa.” Co dla nas istotne, w załączniku do tego pisma wyszczególnionych jest, obok ‘zabezpieczonych’ ksiąg jaworowskich, także pięć ksiąg wielkoockich. Wynika z tego, że w trakcie wysiedlania i wygnania do gett w Krakowcu i Jaworowie, bądź już w samym Jaworowie, pięć spośród 10 przechowywanych w Wielkich Oczach ksiąg zaginęło. W piśmie burmistrza Jaworowa wyszczególniono następujące księgi:

 

Księgi urodzin:

          Tom I          lata 1843 – 1874

          Tom IV        lata 1877 – 1890

          Tom VII      lata 1891 – 1902

 

Księgi ślubów:

          Tom VIII     lata 1893 – 1934

 

Księgi zgonów:

          Tom X         lata 1903 – 1935

 

Później jednak znalazł się sposób na dostarczenie wyżej wymienionych ksiąg z Jaworowa do Lwowa, gdyż 23 sierpnia 1943 starosta powiatu ziemskiego Lwów przesłał samochodem ciężarowym do wydziału spraw wewnętrznych przy gubernatorze Dystryktu Galicja pięć skrzyń oznaczonych literami A, B, C, D i E, zawierających księgi metrykalne z całego powiatu. Do skrzyń załączone było pismo J.BuF.1007-3408/43, wraz ze szczegółową specyfikacją przesłanych ksiąg. Według listy skrzynia D zawierała następujące księgi wielkoockie:

 

Księgi urodzin:

          1)                 1843 – 1874 (wraz z księgą zgonów)

          2)                 1891 – 1902

 

Księgi ślubów:

          1)                 1893 – 1934

 

Księgi zgonów:

          1)                 1903 – 1938

 

Przy porównaniu listy sporządzonej w listopadzie 1942 w Jaworowie z listą lwowską z sierpnia 1943 nasuwają się następujące uwagi:

§  księga urodzin z lat 1843 – 1874 (Tom I) obejmuje także zgony z tych lat.

§  księga urodzin z lat 1877 – 1890 (Tom IV) z niewiadomych powodów nie została ujęta w spisie z sierpnia 1943;

§  według danych z sierpnia 1943 Tom X obejmuje zgony do 1938, a nie tylko do 1935.

 


 

OBECNE MIEJSCA PRZECHOWYWANIA KSIĄG

 

Księgi metrykalne żydowskiej wielkoockiej gminy wyznaniowej są obecnie przechowywane w trzech różnych miejscach:

 

MIEJSCE PRZECHOWYWANIA

KSIĘGI

Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa (AGAD)

ul. Długa 7

00-263 Warszawa

tel.: 022-831-54-91
fax: 022-831-16-08

Tom 0

*       Urodziny: 1791-1843

*   Zgony: 1822-1843

 

Tom I

*       Urodziny: 1843-1874

*       Zgony: 1843-1874

Archiwum Państwowe w Przemyślu, Przemyśl (APP)

ul. Lelewela 4

37-700 Przemyśl

tel.: 016-670-35-38 
fax: 016-670-76-34

Tom IV

*       Urodziny: 1877-1890

 

Tom VII

*       Urodziny: 1891-1902

Urząd Stanu Cywilnego, Wielkie Oczy (USC)

ul.Leśna 2

37-627 Wielkie Oczy

tel.: 016-631-01-26
fax: 016-631-01-92

Tom VIII

*       Śluby 1893-1934

 

Tom X

*       Zgony 1903-1938

 

Graficzne zestawienie zachowanych żydowskich ksiąg metrykalnych Wielkich Oczu zamieszczone jest w poniższej tabeli:

 

 

Tom 0

Tom I

 

Tom IV

Tom VII

 

 

 

 

Tom VIII

 

 

 

 

Tom 0

Tom I

 

Tom X

 

 

 

AGAD

 

APP

APP/USC

USC

 

 

1790

1800

1810

1820

1830

1840

1850

1860

1870

1880

1890

1900

1910

1920

1930

1940

 

 

 

 

- księgi urodzin

 

 

- księgi ślubów

 

 

- księgi zgonów

 

 

- miejsce przechowywania

 


 

Poniższa tabela opisuje status poszczególnych tomów żydowskich ksiąg metrykalnych wielkoockiej gminy żydowskiej:

Tom 0 -

Najstarsza z zachowanych ksiąg metrykalnych, zawierająca dane odnośnie urodzin z lat 1791-1843 i zgonów z lat 1822-1843 (oraz trzy zgony z r. 1853). Do lat 90-tych XX wieku księga ta znajdowała się w lwowskim archiwum, dokąd została przekazana najpewniej jeszcze przed r. 1939. Na przełomie XX i XXI w. księga zaginęła. W roku 2002 została zaoferowana do sprzedaży przez jednego z kolekcjonerów w Lublinie. Księga została zakupiona przez prywatne osoby i w r. 2005 przekazana nieodpłatnie do Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, gdzie znajduje się do chwili obecnej;

Tom I -

Zawiera dane o urodzinach i zgonach z lat 1843-1874. W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Stamtąd w sierpniu 1943 została przewieziona przez Niemców do Lwowa. Obecnie znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie;

Tom II -

Brak informacji, najprawdopodobniej zaginęła podczas wysiedlenia do Jaworowa;

Tom III -

Brak informacji, najprawdopodobniej zaginęła podczas wysiedlenia do Jaworowa;

Tom IV -

Zawiera dane o urodzinach z lat 1877-1890 (i jeden wpis z r. 1876). W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Z niewiadomego powodu nie występuje w wykazie ksiąg przewiezionych w sierpniu 1943 przez Niemców z Jaworowa do Lwowa. W lecie 2000 przesłana z Warszawy do Urzędu Stanu Cywilnego w Wielkich Oczach, a stamtąd 21 kwietnia 2004 do Archiwum Państwowego w Przemyślu, gdzie znajduje się do chwili obecnej;

Tom V -

Brak informacji, najprawdopodobniej zaginęła podczas wysiedlenia do Jaworowa;

Tom VI -

Brak informacji, najprawdopodobniej zaginęła podczas wysiedlenia do Jaworowa;

Tom VII -

Zawiera dane o urodzinach z lat 1891-1902. W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Stamtąd w sierpniu 1943 została przewieziona przez Niemców do Lwowa. W lecie 2000 przesłana z Warszawy do Urzędu Stanu Cywilnego w Wielkich Oczach, a stamtąd 21 kwietnia 2004 do Archiwum Państwowego w Przemyślu, gdzie znajduje się do chwili obecnej;

Tom VIII -

Zawiera dane o ślubach z lat 1893-1934. W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Stamtąd w sierpniu 1943 została przewieziona przez Niemców do Lwowa. Obecnie znajduje się w USC w Wielkich Oczach, dokąd została przesłana z Warszawy w lecie 2000;

Tom IX -

Brak informacji, najprawdopodobniej zaginęła podczas wysiedlenia do Jaworowa;

Tom X -

Zawiera dane o zgonach z lat 1903-1935 (lub 1938). W lipcu 1942 księga ta została zabrana z Wielkich Oczu do Jaworowa na polecenie Judenratu, wraz z wysiedlaną żydowską ludnością miasteczka. Stamtąd w sierpniu 1943 została przewieziona przez Niemców do Lwowa. Obecnie znajduje się w USC w Wielkich Oczach, dokąd została przesłana z Warszawy w lecie 2000;

 


Powrót